Column | Het Kremlin is uit op anarchie in Europa

Raphaël Glucksmann, de sociaal-democratische kandidaat voor de Franse presidentsverkiezingen van 2027, heeft onlangs op televisie gesproken over de toenemende vervaging van de lijnen tussen nationale en internationale politiek. Hij verwees naar de Russische fakenieuws-sites die een steeds grotere invloed hebben op het publieke debat in Europa. Glucksmann, die als Europarlementariër en voormalig voorzitter van de commissie Buitenlandse Inmenging bekend is, stelt dat het Kremlin er op uit is om het onderscheid tussen waarheid en leugen te ondermijnen, zodat Europeanen in verwarring raken over wie of wat ze moeten geloven. "Het doel is om een golf van wantrouwen te creëren en mensen het gevoel te geven dat chaos heerst, zodat pro-Russische krachten de verkiezingen kunnen winnen," aldus Glucksmann.

De 44-jarige Glucksmann, die zich probeert te distantiëren van het radicaal-linkse La France Insoumise om ruimte te maken voor centrum-links in de politiek, ziet zijn populariteit toenemen in de peilingen. Dit is precies de reden waarom Russische trollenfabrieken zich op hem en andere centrumkandidaten zoals Gabriel Attal en Édouard Philippe richten. Deze kandidaten pleiten voor compromissen in plaats van confrontaties, voor een sterk Europa en voor de steun aan Oekraïne — allemaal zaken die het Kremlin verafschuwt.

In augustus kwamen Glucksmann en zijn medekandidaten in het vizier van Russische smeercampagnes. Zo werd gesuggereerd dat Glucksmanns vriendin, een tv-presentatrice, 50.000 euro had aangeboden aan verschillende media voor positieve berichtgeving over hem. Clips waarin journalisten deze e-mail bevestigden, gingen viral, maar al snel bleek dit vals te zijn: de journalisten hadden nooit een dergelijke e-mail ontvangen en de clips waren vervaardigd met behulp van kunstmatige intelligentie die stemmen en gezichten kon nabootsen. De Franse inlichtingendienst ontdekte dat het Storm 1516-netwerk, gelieerd aan de Russische geheime dienst GROe, verantwoordelijk was voor deze desinformatie. Dit netwerk creëerde valse websites die nieuws verspreidden, waarna extremistische Franse sites deze informatie massaal deelden.

Het Kremlin streeft naar een pro-Russische president in Frankrijk, gezien het land een belangrijke rol speelt in de Europese veiligheids- en defensiepolitiek. Maar deze situatie beperkt zich niet tot Frankrijk; het is een probleem dat zich door heel Europa verspreidt. Glucksmann benadrukt dat Rusland lange tijd Amerika als zijn grootste tegenstander beschouwde. Echter, nu president Trump in ruil voor lucratieve zakelijke deals de steun voor Oekraïne heeft opgegeven en sancties tegen Rusland heeft opgeheven, verschuift Poetin zijn focus naar Europa. Russische documenten onthullen dat "de tegenstander van Rusland niet langer Amerika is, maar het 'eurofascisme', oftewel de Europese democratieën. Rusland is vastbesloten om deze te ondermijnen."

De spanningen zijn toegenomen, en gematigde standpunten worden steeds minder gehoord. Het is dan ook niet verwonderlijk dat Russische websites de recente onrust in steden zoals Parijs en Milaan benutten om een golf van fakenieuws en desinformatie te verspreiden. De Europese Unie heeft inmiddels een onderzoek ingesteld naar deze praktijken, wat Glucksmann verwelkomt. Hij citeert Hannah Arendt, die in haar werk over totalitarisme schreef: "In een totalitair systeem is de ideale burger niet de doorgewinterde nazi of communist, maar degene die het verschil tussen feit en fictie niet meer kan zien."

Momenteel zijn het vooral extremistische partijen die profiteren van de chaos en verwarring in Europa. Veel van deze partijen hebben pro-Russische en pro-MAGA-standpunten. Tijdens het Catalaanse onafhankelijkheidsreferendum in 2017 steunde Rusland zowel extremistische Catalaanse groepen als fanatieke Spaanse nationalisten. David Alandete beschrijft in zijn boek over Russische inmenging in de Catalaanse crisis hoe Russische trollenfabrieken beide partijen van fakenieuws voorzagen, wat leidde tot een escalatie van de haat en het verzwakken van gematigde stemmen. Glucksmann waarschuwt dat deze dynamiek zich de komende zes maanden ook in Frankrijk zal herhalen. "Niet alleen de autoriteiten moeten waakzaam zijn; ook burgers moeten alert zijn," voegt hij toe.

Het creëren van chaos door extremistische groepen tegen elkaar op te zetten en gematigde stemmen te onderdrukken, is een strategie die ook wordt belicht in het boek "De Kremlinfluisteraar" van Giuliano da Empoli. In dit fictieve verhaal is Vadim Baranov een personage dat is geïnspireerd door Vladislav Surkov, een voormalige adviseur van Poetin. In de jaren 2000 probeerde hij de Donbas en de Krim onder Russische controle te krijgen, niet door directe verovering, maar door groepen tegen elkaar op te zetten met behulp van fakenieuws. "Hier beogen we geen verovering, maar chaos," zegt Baranov in het boek. "Iedereen moet zien dat Oekraïne in anarchie is gestort." Het Kremlin lijkt nu dezelfde strategie op Europa toe te passen: chaos creëren. "Dit is een vorm van oorlogvoering," stelt Glucksmann. Hij heeft wat hem betreft gelijk.