Genocide-uitspraak over Rohingya schept precedent: 'Slecht nieuws voor Israël'
De recente uitspraak van het Internationaal Gerechtshof (ICJ) in Den Haag, waarbij Myanmar werd veroordeeld voor genocide tegen de Rohingya, kan aanzienlijke gevolgen hebben voor andere lopende genocidezaken. Deze uitspraak, die op 26 oktober 2023 werd gedaan, heeft niet alleen betrekking op de Rohingya, maar zet ook een precedent voor toekomstige zaken.
Momenteel behandelt het hof drie andere genocidezaken. Oekraïne en Rusland beschuldigen elkaar van genocide, terwijl Zuid-Afrika Israël aansprakelijk houdt voor genocide tegen de Palestijnen. Daarnaast beschuldigt Nicaragua Duitsland van medeplichtigheid aan genocide in Gaza. De uitspraak over Myanmar is op verschillende manieren historisch te noemen, aldus Kyra Wigard, universitair docent internationaal strafrecht. "Het leed van de Rohingya is nu officieel erkend als genocide, en zij hebben recht op herstel," zegt ze.
Deze uitspraak is bijzonder omdat het de eerste keer is dat het hof, opgericht in 1945 om internationale geschillen op te lossen, een staat schuldig heeft bevonden aan genocide. "We weten nu dat genocide gepleegd door een staat kan worden aangetoond als er voldoende bewijs voor is," legt Wigard uit. "Dit is een cruciaal signaal en biedt een belangrijk referentiekader voor zowel huidige als toekomstige genocidezaken."
Alette Smeulers, hoogleraar internationale misdrijven, benadrukt dat de uitspraak duidelijker maakt wanneer er juridisch gezien sprake is van genocide en wanneer het bewijs voldoende is. "In het verleden was het zo dat als er een alternatieve verklaring voorhanden was, er geen sprake kon zijn van genocide," legt ze uit. Staten gaven vaak aan dat ze tegen terroristen vochten of een terroristische organisatie bestreden.
De uitspraak laat ook zien dat de intentie om genocide te plegen kan samengaan met andere motieven. Rechters moeten kijken naar het totaal aan bewijs, inclusief de feiten en omstandigheden. "Het feit dat een staat een legitiem militair doel heeft, sluit genocide niet automatisch uit. Beide kunnen naast elkaar bestaan," aldus Smeulers.
Bij de beoordeling van de genocidale intentie is het gebruikte geweld nu expliciet meegewogen. "Dit is nog nooit zo uitgebreid behandeld in een zaak," zegt Wigard. In Myanmar is het geweld goed gedocumenteerd, inclusief geweld tegen kinderen en seksueel geweld. Wigard wijst op parallellen met de situatie in Gaza.
Sommige juristen hebben in het verleden kritiek geuit op de hoge drempel voor het bewijzen van genocide, zoals in de zaak rond Srebrenica, waarbij Servië niet verantwoordelijk werd gehouden. Critici van de huidige uitspraak vrezen dat de definitie van genocide nu te ruim wordt opgevat, legt Smeulers uit. "Genocide gaat over het ontzeggen van het recht op leven of het opzettelijk onmogelijk maken van het voortbestaan van een groep. Dit omvat meer dan alleen fysieke uitroeiing," zegt ze. "Het creëren van levensomstandigheden die de voortgang van een groep belemmeren is ook genocide, zoals al beschreven in het Genocideverdrag." Het hof heeft met deze uitspraak extra gewicht aan deze interpretatie gegeven.
Smeulers ziet overeenkomsten tussen de uitspraak over Myanmar en de genocidezaak die Zuid-Afrika in 2023 tegen Israël aanspande. Deze zaak betreft de oorlog in Gaza, gedwongen verplaatsingen van Palestijnse burgers, aanvallen op kinderen en de uithongering van de bevolking. Israël ontkent de beschuldigingen en stelt dat het handelt uit zelfverdediging tegen Hamas. Premier Netanyahu heeft eerder aangegeven dat het uitschakelen van Hamas en andere terroristische organisaties het voornaamste doel van de oorlog is.
Volgens Smeulers is de uitspraak een tegenslag voor Israël, dat zich vaak heeft beroepen op zelfverdediging. "Het oordeel maakt duidelijk dat een militair doel genocide niet uitsluit. Dit vergemakkelijkt het proces om Israël te veroordelen voor genocide," zegt ze. Ook Wigard verwacht dat de uitspraak invloed zal hebben op de behandeling van andere genocidezaken bij het hof. "Als ik voor een van de partijen zou werken, zou ik veel argumenten uit deze uitspraak gebruiken. Het hof heeft benadrukt dat naar het geheel van het bewijs moet worden gekeken, wat een meer holistische benadering biedt dan voorheen."
De vervolging van de genocidezaak tegen Israël ligt nu bij Zuid-Afrika, dat uiterlijk in november volgend jaar bewijs moet aanleveren. De mondelinge verhoren worden pas eind 2029 verwacht. Hoewel de uitspraak van groot symbolisch belang is, plaatst Smeulers een kanttekening. "Het hof biedt een juridisch eindoordeel, maar de vraag of er sprake is van genocide hoeft niet af te hangen van dit oordeel. Ook andere deskundigen, VN-commissies en rapporteurs hebben al goed onderbouwde uitspraken gedaan over genocide," concludeert ze.