Verlies voor het ANC in Zuid-Afrikaanse steden

Het ANC, de partij die Zuid-Afrika meer dan dertig jaar geleden bevrijdde van de apartheid, heeft bij de recente lokale verkiezingen een aanzienlijke nederlaag geleden. Vooral stedelijke inwoners hebben hun onvrede over het slechte bestuur en de corruptie binnen het ANC laten blijken. Historisch gezien was de partij van de overleden president Nelson Mandela de voornaamste keuze voor de meeste Zuid-Afrikanen. Echter, de officiële resultaten van de lokale verkiezingen, die zondagavond bekend werden gemaakt, tonen aan dat het ANC ongeveer 30,8 procent van de stemmen heeft behaald.

Hoewel dit nog steeds een aanzienlijk percentage is en het ANC landelijk de grootste partij blijft, betekent dit een daling van 15 procentpunten ten opzichte van 2021. De grootste klappen krijgen ze vooral in de stedelijke gebieden. In zes van de belangrijkste metropolen is een andere partij nu de grootste, vaak de liberale Democratische Alliantie (DA).

De aandacht was vooral gericht op Johannesburg, het economische centrum van Zuid-Afrika, waar ook de meeste stemmen naar de DA zijn gegaan. De miljoenenstad is inmiddels een symbool geworden van het falen van het ANC, met problemen zoals stroomuitval, zwerfvuil, verwaarloosde gebouwen, watertekorten en hoge criminaliteit.

In contrast hiermee staat Kaapstad, de toeristische stad aan zee met de Tafelberg, die al twintig jaar door de DA wordt bestuurd. In de betere wijken van deze stad lijkt het leven beter georganiseerd te zijn. Kaapstad blijft dan ook onder controle van de DA.

In Johannesburg en andere steden hopen kiezers nu op een verbetering van het bestuur, geïnspireerd door de successen van Kaapstad. De 75-jarige Helen Zille, een voormalig burgemeester van Kaapstad en nu de burgemeesterskandidaat voor de DA in Johannesburg, voerde een opvallende campagne. Ze beloofde de problemen van de stad aan te pakken en maakte gebruik van creatieve stuntacties, zoals snorkelen in een overstroomde kuil en roeien door een ondergelopen straat in Soweto. Deze beelden gingen viral en trokken veel aandacht.

Toch is het nog onduidelijk of zij daadwerkelijk burgemeester zal worden. Hoewel de DA de grootste partij in Johannesburg is geworden, heeft de partij niet genoeg stemmen verzameld om alleen het bestuur over te nemen, waardoor er een coalitie gevormd moet worden.

Het is opmerkelijk dat de DA in Johannesburg de grootste is geworden, aangezien de stad voornamelijk bewoond wordt door armere zwarte Zuid-Afrikanen, die traditioneel vooral op het ANC stemmen. De DA wordt door velen nog steeds gezien als een partij die vooral de belangen van de middenklasse en de rijkeren behartigt. Desondanks verlangen veel Zuid-Afrikanen naar beter bestuur. In hun wijken en steden zien ze dat het ANC niet voldoende presteert. Klachten over vriendjespolitiek bij het toewijzen van banen, corruptie en ineffectieve raadsleden zijn veelvoorkomend.

Uit onderzoek blijkt dat slechts 39 van de 257 gemeenten in Zuid-Afrika een schone boekhouding hebben. Opvallend is dat veel van deze gemeenten zich in de Westkaap bevinden, waar de DA veel gemeenten bestuurt.

Naast de DA hebben ook andere partijen winst geboekt. In Durban stemden veel mensen op MK, de partij die voormalig president Jacob Zuma in 2023 van het ANC heeft afgesplitst. Ook bij de landelijke verkiezingen van 2024 was er al een verschuiving zichtbaar: het ANC verloor voor het eerst sinds de democratie in het land zijn meerderheid en regeert nu in een eenheidsregering met onder andere de DA. Dit betekent dat er ook op stedelijk niveau samengewerkt moet worden met andere partijen.

Politieke analisten wijzen erop dat het ANC zich bewust is van de noodzaak om meer verantwoording af te leggen over zijn beleid en dat het zich realiseert dat er echte resultaten geboekt moeten worden. Al voor het weekend noemde ANC-voorzitter Fikile Mbalula dit als een belangrijke les voor zijn partij. President Cyril Ramaphosa gaf zondagavond aan dat het hebben van een keuze gezond is voor een democratie en riep op tot een goede samenwerking tussen de partijen, in het belang van de kiezers.