GeenStijl: Sonny Spek: Wij worden overbodig
Sonny Spek, wethouder in Nederland, heeft onlangs zijn zorgen geuit over de impact van kunstmatige intelligentie (AI) op de democratie en de werkgelegenheid. In een zelfgeschreven stuk, waar hij AI heeft gebruikt om de tekst te structureren en spelfouten te corrigeren, stelt hij dat de huidige discussie rondom AI vaak de fundamentele vraag over het hoofd ziet: wat gebeurt er met onze democratie als mensen economisch overbodig worden?
De opkomst van AI heeft het potentieel om net zo ingrijpend te zijn als eerdere technologische revoluties, zoals de stoommachine, de eerste computers en het internet. Voor het eerst in de menselijke geschiedenis ontwikkelen we technologieën die niet alleen taken zelfstandig uitvoeren, maar ook kunnen redeneren, beslissingen nemen en acties ondernemen. Als computers op alle gebieden slimmer worden dan mensen, verandert dat de dynamiek van onze samenleving ingrijpend. De gevolgen hiervan zijn moeilijk te bevatten en wellicht willen we ze ook nog niet onder ogen zien.
De eerste tekenen van deze verandering zijn al zichtbaar. Onlangs maakte ING bekend wereldwijd 1.250 banen te schrappen, waarvan bijna duizend in Nederland, vanwege de overname van taken door AI. Ook het Nederlandse technologiebedrijf Bird heeft aangekondigd twintig procent van zijn Europese personeel te ontslaan, eveneens door de impact van AI. Waar automatisering zich in het verleden vooral richtte op fysieke arbeid, begint AI nu ook kenniswerk te vervangen. De politieke urgentie om hierop te reageren lijkt echter nog niet goed door te dringen in de Tweede Kamer. Tijdens de laatste Algemene Politieke Beschouwingen werd er gelachen toen Volt-leider Laurens Dassen aandacht vroeg voor de gevolgen van AI, wat de zorgwekkende houding tegenover deze ontwikkelingen illustreert.
Om de gevolgen van AI goed te begrijpen, moeten we terug naar de kern van onze democratie. Waarom hebben we inspraak? De achttiende-eeuwse filosoof Rousseau beschreef het sociaal contract, waarin vrije en gelijke burgers samen een politieke gemeenschap vormen en gemeenschappelijke regels accepteren. De legitimiteit van de overheid komt voort uit het volk.
Naast deze formele rechten bestaat er een andere realiteit. Burgers dragen kennis, vaardigheden en arbeid bij aan de samenleving, en creëren zo economische waarde. Dit stelt hen in staat om belasting te betalen en de samenleving draaiende te houden, wat de overheid en het bedrijfsleven afhankelijk maakt van de burgers. Deze wederzijdse afhankelijkheid heeft in het verleden bijgedragen aan het verkrijgen van politieke invloed en burgerrechten, zoals het stemrecht. Maar wat gebeurt er als deze afhankelijkheid verdwijnt?
Neem bijvoorbeeld de ontwikkeling van autonome wapensystemen. In het verleden waren staten afhankelijk van burgers om gewapende conflicten te voeren, wat hen onderhandelingsmacht gaf. Nu worden er echter wapensystemen ontwikkeld die zonder menselijke tussenkomst kunnen opereren. Dit roept de vraag op wat er gebeurt als een overheid haar burgers niet eens meer nodig heeft voor haar militaire kracht. De huidige oorlog in Oekraïne laat zien hoe technologie al een rol speelt in de manier waarop conflicten worden uitgevochten.
De economische implicaties zijn eveneens zorgwekkend. Stel je voor dat een bedrijf dankzij AI slechts tien werknemers nodig heeft voor werk dat eerder door honderd werknemers werd gedaan. Wat gebeurt er met de economische waarde die die negentig werknemers eerder creëerden? Deze waarde komt in eerste instantie terecht bij de eigenaren van de technologie en het bedrijf, wat kan leiden tot een verdere concentratie van economische macht bij een kleine groep kapitaalbezitters. Dit vormt een bedreiging voor de democratische structuren die we hebben opgebouwd.
Een idee dat soms wordt genoemd als mogelijke oplossing is een universeel basisinkomen. Dit zou kunnen betekenen dat de welvaart die door AI wordt gecreëerd, herverdeeld wordt over de bevolking. Het idee is aantrekkelijk: minder werk zou betekenen dat mensen meer vrije tijd hebben. Maar dit kan ook leiden tot een fundamentele verandering in de machtsverhoudingen tussen burgers, de staat en het bedrijfsleven. Het is belangrijk om te beseffen dat de herverdeling van middelen niet automatisch het machtsvraagstuk oplost. Wat betekent het voor jouw stem als je afhankelijk bent van een basisinkomen voor je bestaanszekerheid?