Het systeem is compleet vastgelopen

We zien opnieuw bewijs dat ons systeem vastgelopen is. Het vervangen van het kabinet of het houden van nieuwe verkiezingen zal dit probleem niet verhelpen. Het is dringend noodzakelijk om een ander systeem te ontwikkelen, zelfs zonder een grondwetswijziging.

Het is inmiddels de derde keer in drie jaar dat we getuige zijn van een kabinetscrisis. Zelfs als er een oplossing wordt gevonden om de huidige situatie tijdelijk te rekken, ligt de oorzaak niet bij de individuele partijen of politici, maar bij het feit dat ons politieke systeem niet meer aansluit bij de ontwikkelingen in de samenleving.

Dit kan goed geïllustreerd worden aan de hand van de uitslagen van de Tweede Kamerverkiezingen van de afgelopen vijftig jaar. Wanneer we de partijen op een links-rechts-schaal plaatsen, zien we dat de zetels steeds meer naar de flanken verschuiven, met een duidelijke verschuiving van links naar rechts. Bovendien wijkt de samenstelling van de Eerste Kamer steeds verder af van de uitslagen in de Tweede Kamer. In 2019 was FVD de grootste partij, terwijl BBB in 2023 de meeste zetels behaalde.

Het systeem moet veranderen. Toen in 1848 de revoluties in Parijs en Berlijn uitbraken, realiseerde koning Willem II zich dat hij snel het democratische systeem moest invoeren dat Thorbecke in 1845 had ontwikkeld en destijds genegeerd. Dit systeem functioneerde tot ongeveer twintig jaar geleden goed, omdat er een duidelijke meerderheid was tussen de partijen in het midden en zowel gematigd links als gematigd rechts in beide Kamers. Deze periode is echter voorbij, en nu belemmert het systeem vooral de bestuurskracht van ons land.

In 2013 gaf ik de Thorbeckelezing, waarin ik deze situatie al beschreef en stelde dat er net als in 1845 een nieuw systeem nodig was. Het systeem dat door Thorbecke was ontwikkeld, werd pas ingevoerd toen de dreiging van een revolutie voor de koning en de elite te groot werd. Ik schetste een nieuw systeem met de volgende kenmerken: de premier wordt rechtstreeks gekozen en stelt zijn kabinet samen, de Eerste Kamer wordt afgeschaft, en als de voorstellen van de regering door de Kamer worden aangenomen, kan de bevolking deze via een correctief referendum tegenhouden.

Aangezien een grondwetswijziging vereist is, wat betekent dat er twee derde meerderheid in beide Kamers nodig is, zal er zonder de dreiging van een grote revolutie niets structureels aan ons systeem veranderen. Toch heb ik eerder aangegeven dat het ook zonder een grondwetswijziging mogelijk is om de aanpak in Den Haag te wijzigen, waardoor een effectievere regering kan ontstaan die niet voortdurend vastloopt.

Op basis van de huidige samenstelling van de Tweede Kamer kan ik deze aanpak verder uitwerken: de grootste partij, D66, levert de premier, Rob Jetten. Alle partijen met meer dan 5% van de stemmen, zoals PVV, PRO, CDA en JA21, worden in de regering opgenomen. De ministeries worden verdeeld op basis van een bepaalde verdeelsleutel, waarbij elke minister en staatssecretaris van dezelfde partij afkomstig is. Zij proberen met hun wetten en voorstellen een meerderheid in de Kamer te behalen. Lukt dat niet, dan kan via een raadgevend referendum de Kamer worden overrulen. Dit zorgt ervoor dat de steun onder de bevolking een cruciale factor wordt in de besluitvorming in de Kamer.

De partijen in de regering hebben afgesproken de uitslag van een referendum te respecteren. Ook is het mogelijk dat er een correctief referendum wordt gehouden als de Kamer een voorstel van de regering heeft aangenomen. Voor nu hebben beide vormen van een referendum slechts een raadgevende status, en met moderne technologie kan dit eenvoudig worden georganiseerd, mits er stevige eisen aan de uitslag worden gesteld.

Bij een positief correctief referendum stemmen alleen de mensen die willen dat een door de Kamer afgewezen voorstel alsnog wordt aangenomen. Als meer dan de helft plus één van de opkomst uit 2025, wat neerkomt op meer dan 5 miljoen stemmen, vóór is, wordt de Kamer overrulen en het voorstel aangenomen. Bij een negatief correctief referendum stemmen alleen de mensen die willen dat een aangenomen voorstel wordt afgewezen, en ook hier moet de helft plus één van de opkomst tegen zijn om het voorstel te verwerpen.

Dit negatief correctief referendum kan alleen plaatsvinden als minstens 10% van de kiezers uit 2025 dat wenst. Stemmen kan digitaal gebeuren, met op enkele locaties ook fysieke stembureaus. Vaak wordt als bezwaar tegen dit voorstel opgeworpen dat er te vaak referenda zouden zijn. Ik verwacht echter dat dit niet het geval zal zijn. Tijdens de behandeling van een voorstel in de Kamer is er al inzicht in wat de bevolking ongeveer wil, wat een belangrijke rol zal spelen bij de onderhandelingen. Als er geen meerderheid onder de bevolking is, zal de minister meer naar de Kamer luisteren en is de kans op een referendum klein. Maar als er wel een duidelijke meerderheid onder de bevolking is, zal de Kamer zich bescheidener opstellen, wetende dat zij door de bevolking kunnen worden overrulen.

Het resultaat zal zijn dat de besluitvorming in Den Haag zich meer richt op de steun onder de bevolking, in plaats van de huidige situatie waar dat niet het geval is. Daarnaast zal een kabinet meer verantwoordelijkheid dragen voor zijn beslissingen.