Het aandeel van stroom in energieverbruik vergroten is voor Nederland een flinke klus

Het vergroten van het aandeel elektriciteit in het energieverbruik is een aanzienlijke uitdaging voor Nederland. Dit onderwerp staat hoog op de agenda van de klimaattop dit jaar, waar de vraag centraal staat of de wereld een groter deel van zijn energie kan aanwenden in de vorm van elektriciteit. Momenteel bedraagt het aandeel elektriciteit in Nederland nog 25 procent, maar landen wereldwijd hebben de ambitie om dit percentage binnen negen jaar te verhogen naar 35 procent.

Volgens deskundigen brengt een slimme aanpak van deze transitie verschillende voordelen met zich mee. Het zou niet alleen energie besparen, maar ook de afhankelijkheid van energie-import verminderen en de uitstoot van broeikasgassen die bijdragen aan de opwarming van de aarde verlagen. Echter, het realiseren van deze doelstelling is voor Nederland geen gemakkelijke opgave, vooral niet gezien de problemen met het overbelaste elektriciteitsnet. Hoewel Nederland de overstap naar elektriciteit maakt, is er behoefte aan een versnelling van dit proces. "Er moet echt veel gebeuren," benadrukt Sanne de Boer, expert op het gebied van energietransitie bij RaboResearch. Vooral in de sectoren industrie, vervoer en woningen liggen er kansen voor elektrificatie.

De bijdrage van de industrie zal in de komende jaren naar verwachting beperkt blijven, aldus De Boer. Veel productieprocessen vereisen namelijk hoge temperaturen, waardoor ze momenteel niet op elektriciteit kunnen draaien. Een voorbeeld hiervan is de kunstmestproductie. In de 'lichtere' industrie, zoals de papier- en glasproductie, zijn er echter meer mogelijkheden voor elektrificatie, en dat gebeurt ook al. Bij Isover in Etten-Leur wordt bijvoorbeeld isolatiemateriaal van glaswol geproduceerd uit een mengsel van glasscherven, soda, zand en kalk. Dit proces vindt plaats in een oven die op 1200 graden Celsius draait, en sinds twee jaar werkt deze oven niet langer volledig op gas.

Het bedrijf heeft een oven ontwikkeld die gebruikmaakt van elektroden om warmte te genereren uit elektriciteit. "Het is net als een waterkoker, maar dan op industriële schaal," legt fabrieksdirecteur Jurgen Nooren uit. Deze oven verbruikt een kwart minder energie en meer dan de helft minder gas. "Toch gaat de elektrificatie in de industrie nog maar langzaam," voegt Michèlle Prins, expert industriële transformatie bij milieuorganisatie Natuur & Milieu, toe. De verwachtingen zijn de afgelopen jaren naar beneden bijgesteld. Veel bedrijven willen wel overstappen, maar ondervinden talloze obstakels, zoals het overvolle elektriciteitsnet. Isover had in 2020 al plannen om gedeeltelijk over te schakelen naar elektriciteit, maar de problemen met het net waren toen minder ernstig en leidden niet tot grote vertragingen. Inmiddels staan veel bedrijven op lange wachtlijsten en rekenen netbeheerders steeds hogere tarieven.

Zelfs als bedrijven de mogelijkheid hebben om te elektrificeren, betekent dit niet dat het financieel aantrekkelijk is. Isover ontving subsidie van de Europese Unie voor de bouw van de nieuwe oven, omdat het project innovatief was. Maar nu de oven operationeel is, blijkt deze duurder te zijn dan een gasoven, zelfs met de huidige gasprijzen. Subsidies kunnen het prijsverschil echter verkleinen.

De Europese industrie, en met name de chemische sector, heeft het momenteel zwaar te verduren. Door stijgende energieprijzen, een ongelijk speelveld en sterke concurrentie, zijn bedrijven vooral bezig met overleven. "Waar de concurrentie groot is, ligt de focus op overleven," zegt Prins. "Hier ligt een belangrijke taak voor de overheid om scherp beleid te voeren, zoals de opschaling van windenergie op zee, uitbreiding van netcapaciteit en een verplicht aandeel van groene stroom." Om de doelstelling van 35 procent te behalen, is het noodzakelijk dat woningen en het vervoer aanzienlijk elektrificeren. Er zijn verschillende opties beschikbaar; benzineauto's kunnen worden vervangen door elektrische voertuigen, woningen kunnen verwarmd worden met warmtepompen en koken kan op inductie.

De obstakels voor elektrificatie in woningen zijn over het algemeen minder groot dan in de industrie, zoals De Boer van RaboResearch schetst. Het elektriciteitsnet vormt doorgaans geen probleem, maar woningen moeten wel goed geïsoleerd zijn en voldoende ruimte bieden voor een warmtepomp. Op de lange termijn is elektrificatie vaak voordelig, hoewel er vooraf aanzienlijke investeringen nodig zijn. Bij nieuwbouw zijn warmtepompen en inductiekoken inmiddels de standaard.

Ook in de vervoerssector is er een gestage elektrificatie waarneembaar. Hybride en elektrische personenauto's winnen steeds meer terrein. De Boer merkt op dat ook bestelwagens en zwaarder vervoer steeds vaker overstappen op elektriciteit. De uitdaging om de 35 procent te behalen wordt bemoeilijkt door de efficiëntie van elektriciteitsgebruik. Wanneer een woning overstapt naar een warmtepomp, verbruikt deze voor verwarming nog maar een derde van de energie die nodig was voor gasverwarming. Hierdoor groeit het aandeel elektriciteit maar langzaam. Om daadwerkelijk op 35 procent te komen, moet een veel groter percentage van de woningen geëlektrificeerd worden, legt De Boer uit. Als bijvoorbeeld 100 woningen op gas worden verwarmd, moeten er in 60 woningen warmtepompen worden geïnstalleerd. Het verschil is nog groter bij personenauto's. Zeker als de bijdrage van de industrie achterblijft, kan Nederland alleen met ingrijpende elektrificatie in de buurt komen van het gestelde doel.